Οι συμβολισμοί στις εικόνες της Παναγίας

Η εικόνα της Παναγίας είναι ίσως η πρώτη εικόνα που μας έρχεται στο μυαλό όταν ακούμε τον όρο «θρησκευτική ή εκκλησιαστική εικόνα. Μαζί με την εικόνα του Εσταυρωμένου, σίγουρα αποτελούν τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της αγιογραφίας και οι πρώτες εικόνες που μαθαίνει να κάνει όποιος ασχολείται ακόμη κι ερασιτεχνικά με την τέχνη της αγιογραφίας. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι πρώτα και κύρια το γεγονός ότι η Παναγία έχει ιδιαίτερη θέση τόσο στην θρησκεία μας γενικότερα, όσο και στις καρδιές μας. Η Παναγία, σαν μητέρα του Χριστού είναι και η μητέρα όλων μας και είναι ίσως και το πρόσωπο που επικαλούμαστε πιο συχνά. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και άνθρωποι που δεν πιστεύουν θα επικαλεστούν το όνομα της Παναγίας αν δουν κάτι παράξενο ή τρομακτικό.

Μπορεί λοιπόν όλοι μας να έχουμε δει πολλές εικόνες της Παναγίας, αλλά λίγοι είναι αυτοί που πραγματικά ξέρουν τους συμβολισμούς που έχουν οι εικόνες. Λίγοι είναι αυτοί που ξέρουν γιατί κάποια στοιχεία – όπως για παράδειγμα τα ρούχα – επαναλαμβάνονται σε όλες σχεδόν τις εικόνες. Ας δούμε λοιπόν τους πιο βασικούς και σημαντικούς συμβολισμούς στις εικόνες της Παναγίας. Οι περισσότεροι άνθρωποι γνωρίζουν τις εικόνες Παναγίας Αγίου Όρους αλλά δεν γνωρίζουν κάτι παραπάνω για αυτές. Ας δούμε λοιπόν κάποια πράματα εδώ.

Το πρόσωπο

Αν υπάρχει ένα πράγμα που μένει στο μυαλό μας από τις εικόνες της Παναγίας, είναι σίγουρα το πρόσωπο της, το οποίο και όποοσδήποτε έχει κάποιο ταλέντο στη ζωγραφική μπορεί να το ζωγραφίσει από μνήμης και με κλειστά τα μάτια. Γιατί όμως το πρόσωπο της έχει αυτή τη μορφή; Τίποτα φυσικά δεν είναι τυχαίο. Τα μεγάλα μάτια της βλέπουν μέσα στην καρδιά μας και την αγγίζουν κατευθείαν. Η ευθεία και λεπτή μύτη της, της προσδίδει Βασιλικά χαρακτηριστικά – ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι κατάγεται από τον Βασιλιά Δαυίδ – αλλά και κρατά μακριά από αυτήν την δυσωδία του κόσμου μας και των αμαρτιών μας. Τέλος, το γεγονός ότι το κεφάλι της είναι σκεπασμένο και φαίνονται μόνο οι λοβοί των αυτιών της, δείχνει ταπεινότητα κι ευλάβεια.

Τα ρούχα

Τα ρούχα της είναι σχεδόν τα ίδια σε όλες τις εικόνες της, είτε πρόκειται για προσωπογραφίες είτε για ολόσωμες και φυσικά έχουν και αυτά συγκεκριμένους συμβολισμούς. Το μπλε ή πράσινο εσωτερικό ρούχο συμβολίζει την ανθρώπινη φύση της Παναγίας ενώ ο πορφυρός χιτώνας ή μανδύας της, παραπέμπει στο Θείο. Επιπλέον, σε πολλές εικόνες παρατηρούνται σύμβολα που μοιάζουν με αστέρια στους ώμους και το κεφάλι της Παναγίας. Αυτά λέγονται παρθενόσημα και είναι τρία γιατί η Παναγία παρέμεινε παρθένος πριν, κατά αλλά και μετά τον τοκετό. Τέλος, τα χρυσά κρόσσια τα οποία πολλές φορές κρέμονται από το χιτώνα της, συμβολίζουν τις αρετές που απέκτησε από το Άγιο Πνεύμα.

Η Παναγία στη σταύρωση

Στις εικόνες της Σταύρωσης απεικονίζεται πολύ συχνά και η Παναγία, αλλά πάντα το κύριο θέμα είναι ο Εσταυρωμένος, οπότε και όλα τα άλλα πρόσωπα που απεικονίζονται δεν είναι τόσο έντονα. Η Παναγία στις εικόνες της Σταύρωσης απεικονίζεται πάντα λυπημένη στα δεξιά του σταυρού. Η εικόνα της είναι πάντα αξιοπρεπής αφού ποτέ δεν απεικονίζεται να κάνει έντονες κινήσεις πένθους ή να δείχνει τη θλίψη της με έντονο τρόπο. Η λύπη της είναι πάντα εμφανής, αλλά ποτέ έντονη κι εξόφθαλμη. Φαίνεται σαν να είναι έτοιμη να ξεσπάσει σε δάκρυα, αλλά να τα κρατάει μέσα της, αφήνοντας τη θλίψη της σιωπηλή.

Η Παναγία με τα εφτά σπαθιά

Η εν λόγω απεικόνιση είναι μία από τις πιο κοινές «ξεχωριστές» απεικονίσεις της Θεοτόκου. Στην εικόνα αυτή φαίνεται με εφτά σπαθιά στην καρδιά της 4 στην αριστερή πλευρά και τρία στη δεξιά. Το γεγονός ότι η καρδιά της Παναγίας παίζει ιδιαίτερο ρόλο για τους Καθολικούς έκανε πολλούς να πιστεύουν ότι οι εν λόγω εικόνες είναι εμπνευσμένες από αντίστοιχες απεικονίσεις των Καθολικών, αυτό όμως δεν ισχύει. Τα σπαθιά στην εικόνα της Παναγίας είναι εμπνευσμένα από το ακόλουθο εδάφιο του Ευαγγελιστή Λουκά «…καί σού δέ αυτής τήν ψυχήν διελεύσεται ρομφαία…» και συμβολίζουν τον πόνο της Παναγίας όταν είδε τον γιο της να σταυρώνεται.

Οι πιο μοναδικές εικόνες της Παναγίας και του Χριστού

Σε κάθε Ελληνικό σπίτι είναι σίγουρο ότι θα βρούμε μια εικόνα Παναγίας ή του Χριστού ή και των δύο. Ο Θεάνθρωπος και η Θεοτόκος έχουν ξεχωριστή θέση στην καρδιά και το μυαλό κάθε Χριστιανού κι έτσι η «παρουσία» τους έστω και μέσω των εικόνων είναι απαραίτητη σε κάθε σπίτι. Τα δύο αυτά πρόσωπα αποτελούν και τα πιο συχνά απεικονισμένα πρόσωπα της Χριστιανικής παράδοσης κι υπάρχουν πολλές και διαφορετικές παραστάσεις τους σε διάφορα μέρη του κόσμου αλλά και σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Όλοι μας ξέρουμε εκκλησιαστικές εικόνες όπως το Άξιον Εστί, αλλά υπάρχουν και πολλές απεικονίσεις που είναι σαφώς πιο σπάνιες και μοναδικές. Ας δούμε τις πιο ξεχωριστές από αυτές.

Ο Γελαστός Χριστός

Αν και η συγκεκριμένη απεικόνιση του Θεανθρώπου δεν είναι τόσο διαδεδομένη στο Ορθόδοξο δόγμα, αποτελεί μία από τις πιο μοναδικές εικόνες. Πρόκειται για έναν πίνακα του Καναδού ζωγράφου Γουίλις Γουίτλι στο οποίο ο Χριστός απεικονίζεται με το κεφάλι γερμένο πίσω και γενικά όλη η στάση του υποδηλώνει ότι ξεκαρδίζεται στα γέλια. Πρόκειται για μία σαφώς λιγότερο «στωική» και αυστηρή απεικόνιση η οποία τονίζει λίγο την ανθρώπινη πλευρά Του. Το έργο προκάλεσε κάποιες αντιδράσεις όταν δημιουργήθηκε, αλλά πλέον έχει βρει τη θέση του σε πολλά σπίτια.

Η Παναγία των πρώτων βημάτων

Όταν η Παναγία απεικονίζεται σαν μητέρα του Χριστού, συνήθως απεικονίζεται με το θείο βρέφος στην αγκαλιά. Σε ένα μοναστήρι στα Μέγαρα ωστόσο υπάρχει μία από τις πιο μοναδικές εικόνες Παναγίας στη χώρα μας και τον κόσμο γενικότερα. Η εικόνα απεικονίζει τη Θεοτόκο και τον Χριστό, αλλά ο Ιησούς δεν είναι βρέφος, είναι μωρό και κάνει τα πρώτα του βήματα ενώ η Παναγία τον παρακολουθεί με ένα σαφώς λιγότερο θλιμμένο και αυστηρό ύφος από αυτό που έχουμε συνηθίσει.

Το πρόσωπο της Σινδόνης

Η ιερά Σινδόνη είναι ένα ιερό κειμήλιο που έχει απασχολήσει πολύ τους Πιστούς και τους επιστήμονες τα τελευταία χρόνια. Στην ουσία πρόκειται για ένα μεγάλο κομμάτι ύφασμα πάνω στο οποίο έχει αποτυπωθεί μία ανθρώπινη μορφή. Σύμφωνα με την παράδοση, το πανί αυτό είναι το σάβανο του Χριστού και η μορφή που έχει αποτυπωθεί πάνω του είναι αυτή του Ιησού. Φυσικά πολλοί επιστήμονες λένε ότι η Σινδόνη είναι μία απάτη που κατασκευάστηκε τον Μεσαίωνα, αλλά οι περισσότεροι πιστοί, ειδικά οι Καθολικοί, πιστεύουν ακράδαντα ότι πρόκειται για έναν σημαντικό θησαυρό της Χριστιανοσύνης. Κατά καιρούς λοιπόν έχουν δημιουργηθεί πολλές εικόνες Χριστού με βάση το πρόσωπο και τη μορφή γενικότερα που αποτυπώνεται στην Ιερά Σινδόνη του Τορίνο.

Η Παναγία η Τριχερούσα

Στη Σερβική Μονή Χιλανδαρίου μπορεί κανείς να δει μια μοναδική εικόνα της Παναγίας στην οποία η Θεοτόκος απεικονίζεται με τρία χέρια. Σύμφωνα με την παράδοση, η εν λόγω εικόνα άνηκε στον Ιωάννη Δαμασκηνό, ο οποίος ήταν σύμβουλος του Χαλίφη της Δαμασκού σε θέματα που αφορούσαν τους Χριστιανούς. Κατά τη περίοδο της εικονομαχίας δημιουργήθηκε μία πλεκτάνη εις βάρος του και ο Σουλτάνος του έκοψε το χέρι σαν τιμωρία. Ο Ιωάννης προσευχόταν στην εικόνα της Παναγίας για θεραπεία και μια μέρα ξύπνησε και το χέρι του είχε ξαναφυτρώσει. Όταν πήγε να δει την εικόνα, είδε ότι είχε εμφανιστεί ένα τρίτο ασημένιο χέρι στην κάτω δεξιά γωνία της. Η εν λόγω εικόνα έχει ιδιαίτερη σημασία για τους Σέρβους και θεωρείται προστάτιδα του Σέρβικου λαού.

Η πιο διάσημη εικόνα του Χριστού

Θυμηθείτε λίγο τα μαθητικά σας χρόνια.  Είναι σχεδόν σίγουρο ότι σε κάθε τάξη σας υπήρχε μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα του Χριστού πάνω από τον πίνακα. Μία εικόνα που δεν άνηκε στην Βυζαντινή τεχνοτροπία κι έμοιαζε πιο πολύ με φωτογραφία ή με σκηνή από την ταινία ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ. Πρόκειται λοιπόν για το έργο του ζωγράφου Γουώρνερ Σάλμαν το οποίο φιλοτεχνήθηκε το 1935. Ο εν λόγω πίνακας – δεν είναι εκκλησιαστική εικόνα – είναι ο πιο αναπαραγμένος παγκοσμίως καθώς έχει αναπαραχθεί παραπάνω από μισό δισεκατομμύριο φορές!